Afgelopen zomervakantie maakte ik mijn eerste cruise. Samen met mijn moeder en nog ruim 2000 andere gasten voeren we twee weken langs de Noorse Fjorden om van het natuurschoon en een relaxte vakantie te genieten. Maar terwijl de rest van Europa zuchtte onder een hittegolf, was het weer in Noorwegen nat, koud en guur. Ondanks dit slechte weer werden op het zonnedek ’s morgens honderden ligstoelen klaargezet om vervolgens aan het eind van de middag, ongebruikt, weer te worden opgeruimd en opgestapeld. Daarna werd het dek weer grondig gedweild, ondanks de stromende regen en voetstappen van slechts een enkele verdwaalde bezoeker die zich op het gure dek had gewaagd.
Terwijl ik iedere dagelijks dit ritueel aanschouwde, moest ik denken aan een boek van David Graeber dat ik ooit heb gelezen genaamd ‘bullshit jobs. Dit bemanningslid had naar mijn mening echt een zinloze baan en ik vroeg mij af of hij er enige voldoening uit haalde om iedere dag stoelen klaar te zetten waarvan hij van te voren wist dat deze nooit gebruikt zouden worden.
Soorten ‘bullshit jobs’
In alle sectoren, dus niet alleen op cruiseboten, komt een significant aantal bullshit banen voor. Banen waarvan degenen die ze uitvoeren nota bene zelf erkennen dat ze zinloos zijn. Graeber maakt onderscheid in de volgende categoriën: (1) Wachters, (2) Bullebakken, (3) Oplap-werkers, (4) Afvinkers en (5) Opzichters. Wachterbanen zijn banen die voornamelijk bestaan omdat iemand anders (of een organisatie) zich belangrijk wil voelen. Denk bijvoorbeeld aan de butler bij welgestelde families, maar ook aan receptionistes die als enige taak hebben een enkele bezoeker welkom te heten en van koffie te voorzien. Bullebakken voeren werkzaamheden uit die de meesten van ons manipulatief of zelfs agressief zouden noemen, denk bijvoorbeeld aan lobbyisten of zogenaamde influencers en telefonische verkopers. Maar het meeste komen waarschijnlijk de ‘Oplappers’ voor, wiens banen alleen bestaan omdat er een fout of hapering in de organisatie bestaat die niet zou moeten voorkomen. Denk bijvoorbeeld aan de afdeling bij de Belastingdienst die de toeslagenaffaire moet oplossen of medewerkers die handmatige werkzaamheden uitvoeren die prima geautoma-tiseerd kunnen worden. U begrijpt dat ‘Afvinkers’ met name lijstjes invullen zodat de organisatie kan beweren aan bepaalde regelgeving te voldoen. Dit kan door wetgeving zijn opgelegd maar ook door eigen kwaliteitsprotocollen, waarvan -na invoering- de effectiviteit op termijn meestal onvoldoende wordt getoetst. Over de laatste categorie ‘Opzichters’ is enige discussie of dit echt een bullshit baan is. Dit hangt met name af hoe zelfredzaam het team is dat de opzichter aanstuurt en in hoeverre de taken die de opzichter hen oplegt geen onzintaken zijn.
Waarom zijn bullshit banen ongewenst?
Vaak wordt gedacht dat een goede financiële vergoeding alles compenseert, maar dat is (gelukkig) niet waar. De meeste mensen zijn op zoek naar zingeving in hun werk en worden alleen gelukkig van hun werk als ze daarop ook daadwerkelijk trots kunnen zijn of de toegevoegde waarde ervan zien. Het is verrekte moeilijk gemotiveerd te blijven in een baan die je zelf als zinloos beschouwt, zélfs als het goed betaald. Uiteindelijk kan het zelfs leiden tot depressiviteit of een verminderd gevoel van eigenwaarde. Daarnaast is het natuurlijk in tijden van personeelskrapte ongelofelijk zonde dat er talent en personele capaciteit wordt verspild aan bullshit jobs.
Waarom is het fenomeen dan zo hardnekkig?
Graeber wijt het bestaan van bullshit jobs met name aan de opkomende informatiesector. Persoonlijk vind ik dat wat kort door de bocht, maar het is evident dat veel beroepsgroepen (onderwijzers, zorgverleners en ondernemers) klagen over teveel administratief zinloos werk hetgeen ervoor zorgt dat ze onvoldoende tijd kunnen besteden aan betekenisvol werk. Oorzaken daarvan zouden kunnen zijn regeldruk (zowel extern als intern opgelegd), de behoefte aan controle of onvoldoende kennis van geautomatiseerde oplossingen. Verder is het helaas ook niet zo dat betekenisvol werk direct leidt tot een evenredige economische vergoeding, hetgeen betekent dat een zinloze baan niet per definitie snel wordt ingeruild voor een zinvolle baan. Vergelijk het salaris van de vuilnisman bijvoorbeeld eens met het salaris de baas van Twitter. Volgens mij is na de recente staking in Utrecht iedereen het er wel over eens dat Twitter langer kan worden gemist dan het werk van onze vuilnismannen.
Verminderen van bullshit werk
Helaas zijn professionele HRM-organisaties niet in staat alle bullshit banen te elimineren en daarmee de krapte op de arbeidsmarkt op te lossen. Wél kan u wellicht samen met Roland Boukema of anderen samen met u op zoek naar zinloos werk in uw organisatie, door de waardepropositie van uw organisatie te bepalen, in relatie daarmee de waarde/bestaansrecht en werkwijzen van de aanwezig functies te vast te stellen en deze met u ter discussie te stellen. Voor specifiek de personeelsfunctie zijn professionele organisaties die u kunnen ondersteunen bijv. met vergaande digitalisering van de administratie en het ‘lean’ inrichten van de ondersteunende processen. Zo kunnen ondernemers met wat zij als ondernemer belangrijk vinden: betekenisvol ondernemen.
Dank: Corine de Hoog van Eshuis adviezen
