Facebook-oprichter Mark Zuckerberg en uitvinder en ondernemer Elon Musk investeren in computers die worden gelinkt aan ons brein. Ze beloven de mens superieure cognitieve vaardigheden. Er is nog een lange weg te gaan om deze beloftes waar te maken, maar het idee en eerste praktijkervaringen prikkelt intussen op grote schaal de fantasie. Steeds meer populaire media presenteren het brein middels de algoritmen als manipuleerbaar. Deze films en series laten zien dat we optimistisch zijn over de mogelijkheden van nieuwe technologie, maar dat het wantrouwen als gevolg van onjuist toepassen van de algoritmen groeit over misbruik. De ambivalente houding tegenover technologie is een kenmerk van onze tijd. Bovendien lijkt het betreden van het terrein van het brein ons idee van mens-zijn voor altijd te zullen veranderen.
We hopen dat het verkennen van onontgonnen terrein van het brein ons nieuwe cognitieve vaardigheden zal opleveren. In Limitless (2011) slikt Eddie Morra een pil waardoor hij ineens elke taal ter wereld spreekt, en hij problemen beter kan oplossen dan de rest van de wereld. Ook in Lucy (2014) komt de hoofdpersoon in aanraking met een drug waarmee ze zelfs telepathische vaardigheden ontwikkelt. Beide films laten zien hoe de karakters door hun mentale superioriteit van andere mensen af komen te staan, en bezingen dit als ‘het ontwaken van de volledige potentie van het brein’. Loskomen van de rest van de mensheid is hier bevrijding: het terrein van het brein is de volgende noodzakelijke stap in onze evolutie.
Maar we bekijken nieuwe technologie ook met argusogen, zoals te zien in films die de kwetsbaarheid van de mens en haar brein tonen. In Get Out (2017) jaagt een cult van witte mensen op donkere slachtoffers, zodat zij hun eigen brein kunnen transplanteren naar een donker lichaam. Zoals in Limitless en Lucy komt de manipulatie van het brein in beeld, maar in Get Out zien we de kwetsbare en kwaadaardige zijde van een manipuleerbaar brein. De film speelt continu met de kwetsbaarheid van onze geest: Chris Washington wordt gehypnotiseerd door een traumatische ervaring waarin hij geen controle had over de dood van zijn moeder. Het trauma, de hypnose en de transplantatie symboliseren de kwetsbaarheid van onze geest. We zijn niet langer veilig in ons eigen lichaam, omdat onze geest kan worden losgetrokken. Geen enkele film beeldt dit gevaar beter af dan Inception (2010). Door via het brein in te breken in de dromen van zijn slachtoffers, ontrafelt Dom Cobb hun diepste geheimen en plant hij zelfs zijn eigen ideeën.
We leven in een tijd waarin technologie zich steeds sneller lijkt te ontwikkelen, maar waarin toepassingen ontwikkeld worden die in strijd zijn met onze idealen. Zo dachten we dat het internet democratie en vrijheid zou versterken, maar gebruiken China en Rusland deze technologie nu om deze idealen te ondermijnen. De hoop voor nieuwe mogelijkheden van technologie en de angst voor het misbruik verklaren onze ambivalente houding tegenover technologie. De pil van Limitless spreekt ons aan, maar ondertussen raken we niet uitgesproken over de bizarre premisse van Inception.
Het idee van een manipuleerbaar brein raakt ons dieper dan hoop en angst voor technologie. De ontdekking kan zelfs ons mensbeeld tot wankelen brengen. Ons brein is namelijk grotendeels verantwoordelijk voor onze gedachten, emoties en gedrag. Dus als we aan ons brein gaan sleutelen, sleutelen we dan ook niet aan ons mens-zijn? Om te achterhalen of we hoopvol of angstig moeten zijn, wijzen de films op wie de technologie in handen krijgt: iemand met goede bedoelingen, of een sinistere cult?
Dit wordt geillustreerd door het volgende.
In het TV-programma “Zomergasten” van de VPRO van 26 juli 2010 was Inez Weski de gast. Een markante persoonlijkheid en retegoede advocaat en die in Nederland een van de meest ervaren strafpleiters is en tot de elite van het Nederlandse strafrecht behoort.
Weski is ook vooral enpatisch en is groot voorvechter van privacy en geheimhouding. Zij vindt dat de Nederlandse overheid inzake mensenrechtenverdragen, een te wraakzuchtige en te agressieve overheid en te gedogende rechters veel te achteloos met de rechtstaat omspringt. Dit illustreert zij met de klassieke sciencefictionfilm 2001: A Space Odyssey In de film wordt o.a. kunstmatige intelligentie behandeld. Het fragment dat Weski wilde laten zien is de scène aan boord van een ruimteschip met bemanningslid Dave en supercomputer HAL 9000. De computer heeft Dave naar buiten gestuurd om een antenne te repareren. Dave kan geen fout ontdekken en hij probeert het schip weer binnen te komen. HAL laat hem niet binnen omdat hij weet dat Dave hem zal uitschakelen. Weski vindt dat dit fragment illustreert hoe burgers worden gecontroleerd door de overheid door middel van computers. Net zoals HAL zich tegen de bemanning keert, keert technologie van de overheid zich tegen de mensheid: het illustreert hoe de overheid ons probeert te controleren en daarin doorslaat.
Dank Alexander van Wijnen
