We moeten ons goed realiseren wat politiek betekent. Zo veel mensen, politiek actief, wetend dat het er is, en toch onkundig en onwetend. Goed en effectief politiek handelen is niet gemakkelijk en vraagt goed doordachte keuzen. Slechte keuzen hebben niet alleen consequenties voor de effectiviteit. Ze hebben bovenal consequenties voor de onderlinge verhoudingen en voor de kwaliteit van de besluitvorming. Onbedoelde fouten in politiek kunnen maar al te snel worden opgevat als bewuste en doelgerichte manipulaties.
Als Kees zonder vooroverleg met andere betrokkenen een volledig rapport inlevert, dan kunnen zij dit gemakkelijk interpreteren als een bewuste poging van Kees om zijn zin door te zetten en hen buiten spel te zetten. Zij zullen Keess voorstel dus tegenwerken. Bij Kees zal dat grote verontwaardiging opwekken, omdat een goed voorstel om onduidelijke, slechte en dus politieke redenen wordt afgewezen. Dat wantrouwen kan het kompas worden voor zijn handelen in de toekomst.
Zo kan Kees gaan kankeren over de verpolitiekte en onbetrouwbare managers. Als zij dat horen zullen zij dit opvatten als doelbewust en stiekeme aantasting van hun positie. Kees wordt voor hen iemand die politieke spelletjes speelt achter hun rug om. De invloed van Kees loopt nog meer terug, en zijn cynisme de arrogantie van de onkunde en van de macht neemt alleen maar toe.
In het voorbeeld gaat het om één onhandige speler, die zich wellicht ontwikkelt tot structurele en verbitterde verliezer. Maar het verlies kan ook meerdere onhandige spelers tegelijk betreffen. Stel dat de inhoudelijk gerichte Kees moet samenwerken met andere, ook inhoudelijk gerichte professionals met een eigen expertise en een eigen wijsheid.
Laten we ons eens voorstellen dat Kees chirurg is in een chirurgenteam. Ieder is specialist op een eigen domein, voor ieder weegt de eigen verantwoordelijkheid zeer zwaar. Ze zijn niet gericht op politiek spel. Het enige wat ieder wil is het beste voor eigen werk. Toegeven aan de wensen van collega’s ten koste van eigen kwaliteit is bijna onethisch. Het politieke overlegspel wordt goedwillend begonnen, maar zeer onhandig gespeeld. Botsingen blijven zich herhalen. Ieder stelt zich dezelfde vraag: waarom zijn de anderen zo bot? Het wantrouwen groeit, evenals de twijfel aan elkaar deskundigheid. Afspraken worden steeds moeilijker gemaakt en steeds minder gehouden. Overleg wordt steeds meer gemeden. Wat begint met onhandig en onbewust politiek spel eindigt in een slangenkuil, met grote risico’s voor de patiënten.
Wat we hier beschrijven geldt in elk geval voor ‘techneuten’ in allerlei soort. Maar ook managers en stafmedewerkers hebben hun politieke blinde vlekken. Ook zij beginnen met niet bedoelde fouten, en ook tussen hen kan de boel uit de hand lopen. Overal wordt naar mijn indruk politieke onhandigheid opgevat als opzettelijke manipulatie, gepareerd met manipulatie, om op zijn beurt manipulerende tegenacties op te roepen. Het is niet verwonderlijk dat een boekje als van Joep Schrijvers, ‘Hoe wordt ik een rat’, op de bestsellerslijst voorkomt, het roept te veel en te breed herkenning op. Het spel begint met politieke onhandigheid en loopt uit op het spel van de rat.
Slechte besluitvorming door onhandig politiek spel
Als onhandig politiek handelen onbewust en ongestuurd plaatsvindt, en als de consequenties zo zwaar zijn, dan moet dit de gehele besluitvorming aantasten. Dat is precies wat ik beluister in de vele verhalen die ik hoor.
Een overheidsorganisatie wordt vanuit het politieke domein regelmatig geconfronteerd met nieuwe taken. De besluiten tot ‘meerwerk’ worden bovenin genomen en stapsgewijs als een cascade doorgegeven naar beneden. Aanvullende besluitvorming over vermindering van andere taken vindt niet plaats. Dat leidt tot een te veel aan taken op uitvoeringsniveau. Daar worden dan, wrevelig maar noodgedwongen de echte besluiten genomen, over wat wordt nagelaten om de nieuwe taak uit te voeren.
Alle partijen in dit voorbeeld bedoelen het goed. Ieder, van boven naar beneden wil recht doen aan vragen die uit ons democratisch gekozen parlement komen. Alleen wordt de prioriteitstelling even vergeten. Vanaf de top worden, onhandig politiek handelend, besluiten naar beneden doorgeschoven. En lager in de organisatie wordt, even onhandig, vergeten om het politieke tegenspel te bieden dat tot correctie kan leiden. Er wordt niets geleerd, de volgende keer zal het net zo gaan. Ook hier kan slecht spel via groeiende irritaties en toenemend wantrouwen gemakkelijk uitlopen op vals spel.
Mijn ervaring is, dat het in veel gevallen goed mis is met de besluitvorming en de besluitkracht van onze organisaties. Mensen zijn gewend geraakt aan politiek laagwaardig spel, ze zijn eraan gewend geraakt om hun eigen gang te gaan, om elkaar tegen te werken en elkaar niet te vertrouwen. Ze zijn eraan gewend dat besluiten traag, onvolledig en via omwegen tot stand komen en dat die vervolgens via tegenbesluiten door andere partijen worden gecorrigeerd, aangetast of zelfs ontkracht.
Hoe anders? Daarover de volgende week
