Hoe zorg je er in tijden van personeelskrapte en hoog ziekteverzuim voor dat medewerkers mentaal fit zijn en blijven? De bevlogen professor neuropsychologie Erik Scherder denkt dat leidinggevenden nog veel meer kunnen en moeten leren van de inzichten over ons brein.
Zelfs de grootste optimisten (en daar is Erik Scherder er zeker een van) zeggen dat we nogal een mentale knauw hebben gekregen door twee jaar van lockdowns, schoolsluitingen en gedwongen thuiswerken. Die hebben er stevig ingehakt. In vrijwel alle branches en dus ook in de zorg zijn de naweeën van de coronapandemie nog steeds voelbaar. Hoog ziekteverzuim, veel mensen die hun heil ergens anders zoeken en, mede als gevolg daarvan, een zorgwekkend gebrek aan goed personeel.
Geestdriftig
Reden te meer om de mensen die je hebt gemotiveerd te houden, en zo mogelijk nieuwe mensen binnen te halen. Hoe? Door de bureaucraten en ‘ja maar’-roepers aan de kant te schuiven en vol in te zetten op mentale fitheid, denkt Scherder. Want ‘hoe het zit’ tussen de oren is minstens zo belangrijk voor het dagelijkse werkplezier en de motivatie als het maandelijkse salaris. Natuurlijk moeten mensen fatsoenlijk worden betaald, maar aan arbeidsvoorwaarden in het algemeen kan hij natuurlijk niets doen. Wat hij wel kan is het delen van wetenschappelijke kennis over hoe ons brein werkt. En dat vooral in het licht van hoe wij onze hersenen op een positieve manier kunnen activeren. Het zijn die manieren die je ook in cochin-approach terugvindt waarmee mensen meer arbeidsvreugde kunnen gaan ervaren, meer initiatieven kunnen gaan nemen en creatieve oplossingen kunnen gaan bedenken in hun werk.
De neuropsychologie valt met de deur in heus door te stellen dat een belangrijke les is: routine is de dood in pot. En die kan verrassend vroeg in ons werkzame leven intreden. Als we zo’n dertig worden, begint de behoefte om nieuwe dingen te leren al af te nemen blijkt uit hun onderzoek. Het blijkt dat veel mensen tegen die tijd een baan en een gezin hebben en dat ze dan bewust of onbewust gaan denken: dit gaat lekker zo, dit kan ik de komende twintig, dertig jaar wel volhouden. Maar bij werk op de automatische piloot hoef je eigenlijk niet meer na te denken. En dat is op de lange termijn killing voor de mentale fitheid, en dus ook voor het werkplezier. Je moet je hersenen je leven lang blijven prikkelen met nieuwe impulsen. Hoe actiever je ze gebruikt, hoe beter. Wat variatie in de werkdag kan daar al enorm bij helpen. Dat kunnen leidinggevenden natuurlijk stimuleren, door mensen bijvoorbeeld niet op te zadelen met teveel repetitieve functies, dus dagelijkse sleur, tijdens een werkdag.
Creatieve ideeën
Kortom, voor de hersenen geldt, the busier the better. Maar dat betekent natuurlijk niet alleen maar rennen in de ratrace. Net als bij actief sporten is genoeg rust cruciaal om te kunnen presteren. Managers vragen jullie je wel eens af of jouw medewerkers ook een half uur uit het raam mogen kijken? Het is een feit dat mensen in hun werk vaak alleen maar de hele dag aan het hollen zijn, overvolle agenda’s met afspraken en dan ook nog hun normale werk moeten doen en dan ook nog het geklaag moeten aanhoren van mensen die eigenlijk de sleur zat zijn etc. Creatieve ideeën komen juist vaak als je even een moment rust neemt. Iedereen zal het wel herkennen: je denkt de hele dag heel hard na over een ingewikkeld probleem, en dan wandel je even in het zonnetje naar de supermarkt en zie je opeens de oplossing voor je.
Maar dan heb je natuurlijk te maken met de bureaucratie, die alles wil dichttimmeren met protocollen en schema’s, en niet te vergeten met het leger ‘ja maarders’. Ja, maar daar hebben we helemaal geen tijd voor. Vele professionals zullen mopperen als Scherder ze oproept om meer te bewegen. Dus ook bewegen onder het werk en als het even kan met een vrolijk muziekje erbij. Dit omdat het het brein positief stimuleert. Want wat is tijd? ‘Het is maar net hoe je de dag besteedt. Je moet niet alleen maar doen wat moet, maar ook wat leuk is, en goed. Een half uurtje een wandelingetje maken is hartstikke gezond voor de mens die de gehele dag achter zijn bureau naar een laptop zit te staren. En als dat betekent dat de autodealer zijn bestelde autobanden niet dezelfde dag geleerd krijgt maar de volgende ochtend dan is dat maar zo. Dat kun je prima verantwoorden. De leiding en het systeem moet ook ruimte bieden om die keuzes te maken.
Activistisch
Cochin-approach en ook Scherder kunnen zich oprecht boos maken over leidinggevenden die maar niet loskomen uit de vaste denkpatronen, en steeds maar met nieuwe bureaucratische oplossingen komen. Het is in elke organisatie hetzelfde. Voorheen konden neuropsychologen een slap verhaaltje vertellen over de verschillende functies in de hersenen, maar tegenwoordig worden zij (en zeker Scherder) wat activistischer. Werk-doen gaat over mensen, en over de zorg vóór mensen. En uiteindelijk is die warme hand belangrijker dan regels. Daarom zegt cochin-approach tezamen met Scherder tegen die mensen: durf uit het systeem te stappen! We weten hoe het brein werkt, doe er iets mee! We gaan er met een gestrekt been tegen die protocollen en de systemen in.
Werkmoraliteit staat in Nederland op een hoog peil, maar misschien is dat ook deel van het probleem: doorgeschoten ‘professionalisering’, die ten koste gaat van de menselijkheid. Werk-doen is kapotgeregeld. Mensen zijn urenlang bezig met administratieve processen, maar we vergeten dat het gaat om aandacht en empathie voor de ander, de collega, de mens achter de klant. Neuropsychologen kunnen blijven roepen dat bijvoorbeeld beweging en naar buiten gaan goed is voor de mentale fitheid. Maar uiteindelijk zeggen zij daarmee niets dat ervaren professionals niet allang begrijpen, zonder dat ze iets van neuropsychologie afweten. Iemand die al dertig jaar in bijvoorbeeld een administratieve omgeving verpleeghuis werkt, voelt intuïtief aan wanneer iemand even een wandelingetje nodig heeft. Een goede leerkracht snapt dat kinderen af en toe van hun stoeltje moeten komen. De neuropsychologen doen niets anders dan de wetenschappelijke onderbouwing leveren.
De neuropsychologen roepen al jaren dat bewegen hartstikke belangrijk is. Ook geven zij andere tips om je hersenen zo gezond mogelijk te houden. De reden daarvoor is dat veel mensen gedurende hun leven te maken krijgen met een hersenaandoening. Wanneer je de volgende tips negeert is de kans heel groot dat routinematig handelen en vastgeroeste denkpatronen (karrensporen dus) dodelijk kunnen zijn. De volgende tips:
- Blijf in beweging
Beweging verbetert je geheugen, zorgt ervoor dat je beter slaapt en vermindert stress. Daarnaast verkleint bewegen het risico op hersenaandoeningen zoals dementie, depressie en de ziekte van Parkinson. Je hoeft echt niet elke dag hevig te sporten om je hersenen gezond te houden. Dagelijks een Ommetje is al heel effectief.
- Slaap effectief
Tijdens het slapen spoelen je hersenen als het ware schoon. Ook zorgt een goede nachtrust ervoor dat je je emoties van de dag goed kunt verwerken en dat je onthoudt wat je overdag hebt geleerd.
- Daag je hersenen uit
Door eens iets anders te doen dan anders, zorg je ervoor dat je hersenen nieuwe verbindingen aanmaken. Doe bijvoorbeeld een andere puzzel dan je gewend bent, loop een ander ommetje door je wijk of leer een instrument bespelen. Dagelijkse ‘hersengymnastiek’ vermindert het risico op hersenaandoeningen zoals dementie.
- Ontspan
Te lang te veel stress zorgt ervoor dat je vaker dingen vergeet, snel afgeleid bent en gevoeliger bent voor negatieve emoties. Dit is te voorkomen door je hersenen voldoende rustmomenten te geven. Je hersenen krijgen hierdoor de tijd om te herstellen. Wanneer je dit goed doet, ervaar je meer energie en focus.
- Eet gezond
Een ‘hersenvriendelijk menu’ bestaat uit voldoende vitamines, mineralen en omega-3-vetzuren. Deze zorgen namelijk voor goede en snelle communicatie tussen cellen in je hersenen. Eet dus voldoende groenten en fruit, af en toe vette vis en varieer!
Bewerking: Prof. dr. Erik Scherder, hoogleraar Neuropsychologie
