Uitputting heeft duidelijk invloed op de persoonlijke ontwikkeling van mensen. Een van de belangrijkste redenen waardoor mensen uitgeput raken is stress, Hierna volgt een verslag van de invloed van stress en dus uitputting op het brein.

Dat onderzoek doen we door gezonde vrijwilligers in stressvolle situaties te plaatsen, en te bekijken wat de gevolgen zijn van die stress op lichaam en hersenen. We laten ze bijvoorbeeld naar gewelddadige films kijken, of beelden van seksueel geweld. Iets dat extreem is om naar te kijken, brengt stress teweeg. In de bijnieren komen de hormonen adrenaline en cortisol vrij. Wat die hormonen in de hersenen doen, bekijken we door een MRI-scan van het brein te maken.

Er zijn grofweg twee systemen die in werking treden in stressvolle situaties, een traag en een snel systeem. De snelle reactie wordt veroorzaakt door het hormoon adrenaline. Het hart gaat sneller kloppen, je krijgt zweethanden: het lichaam maakt zich klaar om in actie te komen. Cortisol is trager. Het piekt ongeveer een half uur nadat de stressvolle situatie zich voordoet. Wat we steeds meer ont-dekken is dat cortisol de stress ook remt, het lichaam terugbrengt in een staat van herstel.

De hormonen hebben invloed op de werking van de hersenen. Het brein past zich aan om beter op de dreiging te kunnen reageren: je bent alert, sneller afgeleid, en juist minder goed in je concentreren, helder nadenken en herinneringen ophalen. Handig als er inderdaad gevaar dreigt, maar een probleem als het lichaam chronische stress ervaart.

Als een situatie die feitelijk veilig is als bedreigend ervaren wordt, en er blijvend stresshormonen afgegeven worden, past het brein zich op den duur blijvend aan. We zien bijvoorbeeld dat verbindingen die neuronen in de prefrontale cortex aangaan, en die van invloed zijn op het denken, aangepast worden. Helder kunnen denken, herinneringen ophalen en concentratie worden dan blijvend een probleem.

Onder invloed van stress vallen mensen die aanleg hebben voor een depressie, angststoornis, psychose of dwangneurose, sneller terug in die ziekten. Het is in zekere zin als stoppen met roken: als je in een stressvolle situatie verkeert, zul je eerder geneigd zijn om naar een sigaret te grijpen. Bij chronische stress komt het lichaam onder invloed van cortisol niet meer in een staat van herstel, zoals bij een normaal persoon het geval is. Het raakt uitgeput.

Toch kan het brein zich herstellen, ook van chronische stress. De hersenen zijn plastisch en kunnen de gevolgen van langdurige stress terugdraaien, al is het lastig om daar onderzoek naar te doen. Wat de oplossing in elk geval niet is, is je helemaal terugtrekken uit stressvolle situaties. Stress is helemaal niet slecht, namelijk. Dat is een verkeerd beeld.

Stress brengt het lichaam in staat van paraatheid, zorgt ervoor dat we kunnen presteren. Zonder stress kunnen we niet functioneren. De sleutel zit hem in de ups en downs, het lichaam en het brein ook de ruimte en tijd geven om te herstellen van een stressvolle situatie. Precies zoals de biologie ons heeft ingericht, eerst lente, dan zomer, dan herfst en tenslotte de diepe rust van de winter. In de winter herstelt de bodem zich van het zware werk van de groeiperiode om dan in de lente 100% beschikbaar te zijn voor de volgende bloeiperiode.

Wanneer we het dagelijks werk doen is die rustperiode vaak ver te zoeken. Mensen staan voortdurend continu onder hoge werkdruk. Wanneer daar ook nog eens de enorme hoeveelheid aan veranderprocessen bijkomen, dan is het logisch dat de mislukkingen niet meer te tellen zijn (en zeker niet alleen bij de overheid).

Dit essentiële natuurlijke rustpunt in de aanvang van veranderprocessen is vaak kind van de rekening. We beschrijven de huidige situatie en dat is dan het startpunt van het veranderproces. De beschrijving van die huidige situatie is gebaseerd op processen, ICT, hulpmiddelen en financiën. Ik heb nog nooit een beschrijving gezien van een huidige situatie (behalve die van mij dan) waarin de gemoedstoestand van de mensen in de organisatie is beschreven. Dat is een MUST in een beschrijving van de huidige situatie. Immers de reguliere manier van beschrijven van de huidige situatie heeft als impliciet uitgangspunt dat die beschrijving een punt is waarin het betreffende organisatieonderdeel stabiel is en in rust. Niets is minder waar. De organisatie waarbij rekening gehouden wordt met die gemoedstoestand is veelal een beschrijving van de gekte achter de voordeur van zo’n organisatie.

Werkdruk is een oorzaak van stress. Het steeds maar verhogen van die werkdruk vergroot de stress. Mensen die met pensioen gaan en die niet vervangen leidt er bijv. toe dat de werkdruk wordt vergroot. Het opleggen van zelfsturing, zelforganiserende organisaties etc vergroot de werkdruk. Mensen zijn niet gewend aan die andere manier van werken. Ook zijn ze niet gewend om op een andere manier de verantwoordelijkheid te nemen. Dat moet worden geleerd. Zo zijn er vele Zaken die die werkdruk kunnen vergroten en daarmee de kan op stress. De ene mens kan beter tegen die stress dan de andere, alleen veelal is het een groot risico op – vaak blijvend – uitval van de mens in het werkproces.

Opnieuw is dit een pleidooi om processen (of dat nu het normale dagelijkse werk is, of veranderprocessen) tte beginnen vanuit de gemoedstoestand van de mens ipv allerlei – meestal – inhoudelijke redenen. Zo’n start betekent dat de ruimte die mensen in zich hebben kan worden benut. Hunn creativiteit kan worden benut, het vergroot de innovatiekracht van een organisatie en veelal levert een aanpak waarin het menselijke centraal staat in financiële zin veel meer op.

Dank voor bijdrage van Erno