Leeghoofden

Maandag 1 september 2025 keek ik naar de uitzending van Nieuwsuur die o.a. over AI ging. Erik Scherder (ja, die met de grijze baard) schilderde daar een beeld waar ik echt erg van schrok. Mijn schrikbeeld heeft als oorsprong de menswaardige ontwikkeling van mensen vanuit en zijn eigen unieke menselijke kracht.

De hersenen zijn dan middel om die ontwikkeling in goede banen te begeleiden. Voor mij, zowel professioneel, zakelijk als privé is dat de basis voor ieder mens opdat die dit leven kan leven zoals biologisch bedoeld. Dat is in tegenstelling tot de leefwijze waarbij onze hersenen bepalen en sturen hoe wij op basis van ons denken moeten leven en wat we dan doen. Volg je die laatste opvatting dan zijn mensen wandelende denkhoofden ipv levende wezens van fysiek plus bloed plus gevoel. Dat gevoel komt uit onze unieke menselijke kracht en bepaalt ons leven. Ons denkhoofd helpt dus dat in goede banen te leiden.

Ieder mens (nu ca 8,5 miljard) is uniek en die uniciteit is er al vanaf de conceptie. Ons denken komt later na de geboorte. Alleen in dit leven op deze aarde is het denken bepalend. Dat ontwikkelen we al tijdens onze opvoeding en zeker vanaf als we 3-4 jaar zijn op onze scholen. De ontwikkeling van ons gevoel komt op een lagere plaats. Daardoor is er eigenlijk nauwelijks sprake van een menswaardige ontwikkeling (zie hiervoor). Sommige mensen zijn zich hiervan bewust en gaan er mee aan de slag. De meeste mensen niet of nauwelijks.

We leren dingen, en dat geleerde slaan we op. Zo leren we van trauma’s geluksmomenten, van leerstof op school etc. Dat leggen we vast in onze hersenen, m.n. ons lymbisch systeem. Komen we dan dingen tegen in het leven, dan grijpen we als het ware terug op oude gewoontes, geleerde dingen en op basis daarvan beslissen we hoe we verder willen gaan. Dit zijn min of meer “automatische” processen die we “zonder erbij na te denken” doen. Sommige van die automatismen zijn diep ingesleten, ik noem dat  “karrensporen”. Denk aan een auto die zit diep heeft ingegraven in zo’n karrenspoor.

En nu AI en Erik Scherder.

Op scholen doen we enorm veel kennis op. In de eerste jaren bouwen we een brain-reserve op en die gaan we steeds meer en beter toepassen. Oefening baart kunst en dat zie je terug in de mate van intelligentie. Hoe meer we oefenen hoe beter en groter de cognitieve reserve wordt. Dat oefenen = zelf denken, zelf nadenken en zelf na blijven denken. Jezelf steeds maar blijven uitdagen, daar draait het om. Echter gemak dient de mens zeggen ze wel eens. Dus als er AI is, hoezo zal ik mij dan inspannen om na te denken? Daar schuilt het gevaar. Dat gevaar is dan dat die laatste reserve we m.n. tot op ons ca 30^ste levensjaar opbouwen. Juist die reserve is nodig om allerlei dingen die je in latere jaren in je leven tegenkomt het hoofd te kunnen bieden. Hoe beter je daartoe in staat bent des te veerkrachtiger je bent.

Wat nu met Ai. Erik Scherder noemt AI afnemende intelligentie en toont met wetenschappelijke studies aan dat:

• Het geheugen er niet op vooruit maar juist achteruit op gaat
• Het vermogen om aandachtig te zijn en je te concentreren neemt af
• Omdat steeds minder een beroep erop wordt gedaan 9immers AI doet dat voor je) gaat het creatieve denken erop achteruit
• Omdat AI jouw zijn oplossing voor problemen aanreikt wordt het probleemoplossend vermogen van de mens veel minder.

Hoezo dan hersendoor?

Met hele concrete afbeeldingen toont Erik aan wat er gebeurt in de hersenen bij een ondoordacht gebruik van ICT en mn AI

• AI zal bevorderen dat we nog meer tijd achter het scherm zullen gaan zitten.
• Bij het steeds maar scrollen, switchen van facebook, naar Tiktok naar youtube naar etc wordt het gebruik van hersenfuncties nauwelijks gestimuleerd. Wanneer je echt leest (bijv. een krant, een boek) dan gebruik je die hersenfuncties. Echt lezen van teksten op een scherm is ook okay. M.a.w. het scrollen etc is er sprake van deactivatie. Leren om met aandacht te lezen, schrijven, rekenen een taak doen dat vermindert door het scrollen etc. Moet je je voorstellen wat dat voor gevolgen heeft bij het opstellen en bespreken van beleidsnotities en het nadenken over strategische voorstellen.
• Laat kinderen en mensen met veelvuldig multimedia-gebruik een taak doen. In die taak zitten ook afleidingen verborgen. Geef je ze dan de opdracht om die taak te gaan doen dan gebruiken ze hun aandachtscapaciteit om die afleiding te bekijken. De aandachtscapaciteit wordt vrijwel geheel in beslag genomen door die afleidingen. Moet je je voorstellen wanneer iemand op zijn werk zit met veel externe prikkels wat dat voor gevolg heeft voor de productiviteit.
• M.N. in het lymbisch systeem vinden besluitvormingsprocessen plaats. Belangrijk is dat mensen leren hoe besluitvorming te doen. Dat is nadenken, en blijven nadenken en doen. Hoe meer en intensiever mensen dat doen, des te sterker is dat zichtbaar in dat deel van de hersenen. Des te beter de hersenen functioneren en ervoor zorgen dat je vitaal blijft. Bij veelvuldig gebruik van AI worden we steeds kwetsbaarder.
• Je hebt van huis uit (al bij de conceptie dus) te talenten, ambities, passies, kwaliteiten, eigenwijzigheden meegekregen. Allemaal zaken die je kan gebruiken voor een menswaardig leven. Met AI ga je die dus niet ontwikkelen. Dat heet underuse. En nu wordt er vaak gezegd dat je alles uit het leven wilt halen. Welke organisatie wil een mens als medewerker hebben die zo onnadenkend omgaat met zijn kwaliteiten!

Tenslotte

AI maakt gebruik van data. Die data zijn allemaal (= 100%) ontstaan in het verleden. Dit betekent dat alles wat AI ons mensen voorschotelt is gebaseerd op data uit het verleden. Dus beslissingen (en dat doet AI) over onze toekomst laten we over aan AI en doen we dus op basis van data uit het verleden. Neem nu daarbij de underuse van onze menselijke kwaliteiten, dan is het dus de vraag hoe een menswaardige toekomst eruit moet gaan zien. Daar heeft Milieudefensie ooit een leuke video voor gemaakt. Bekijk deze film en vraag u dan zichzelf eens af wat u dan gaat antwoorden op de laatste vraag van het kind.